Wpływ opakowań produktów na odczucia sensoryczne

1. Wstęp

Zmysły smaku i wzroku działają w życiu codziennym niemal nierozłącznie. Postrzeganie i zapamiętywanie, kojarzenie pewnych rzeczy z konkretnymi smakami powoduje, że bez próbowania wiemy, jak coś smakuje i na odwrót - bez patrzenia jesteśmy w stanie określić, co jemy tylko po smaku (choć jest to trudniejsze). Tu pojawia się pytanie czy wygląd tego, co próbujemy, smakujemy, zjadamy, ma wpływ, a jeśli tak, to jak duży na to, jak odczuwamy smak? A zatem, czy możemy „widzieć” smak?
Praca ma na celu zbadać, czy opakowanie, jego wygląd, sposób jego postrzegania przez nas, ma wpływ na to, jak postrzegamy, odczuwamy smak? Smak jako zmysł, dzięki któremu częściowo poznajemy i postrzegamy świat, działa najczęściej w połączeniu z pozostałymi zmysłami: wzorkiem, węchem. Postrzegamy dzięki bodźcom, które otrzymujemy i które z kolei przetwarza nasz mózg. Dzięki połączeniom nerwowym to, co widzimy, jest przekazywane do naszego mózgu i dopiero tam jest przetwarzane na obraz. To samo dotyczy węchu. Wdychamy powietrze o określonym składzie chemicznym, ale dopiero w naszym mózgu staje się ono „brzydkim” zapachem. To dzięki obrazom istniejącym w mózgu przypuszczamy, że coś, co w naszym odczuciu brzydko pachnie, nie będzie nam smakować lub że coś, co jest w brzydkim opakowaniu, nie będzie smaczne. Tak naprawdę każdy z naszych zmysłów działa jak pewnego rodzaju odtwarzacz. Znamy zapach rzeczy, które już raz widzieliśmy, wiemy, jaki dźwięk wydają i odwrotnie, wiemy że to, co tak pachnie, wygląda tak i wydaje taki a nie inny dźwięk. Niemniej jednak kształtowanie naszych „obrazów świadomości”, czyli tego wszystkiego o czym mowa wcześniej, jest procesem długotrwałym. A na formowanie ich ma wpływ socjalizacja pierwotna i wtórna, a co za tym idzie: kultura, religia, wychowanie, doświadczenie życiowe. Można by tak wymieniać bez końca, ponieważ każdy z nas inaczej odbiera bodźce, a z drugiej strony wpływ na kształtowanie się obrazów w świadomości może mieć wszystko. Wzrok jako narząd postrzegania stanowi część składową moich badań. A dokładnie droga, jaką przebywa „przedmiot” od momentu fizycznego zobaczenia go do chwili pojawienia się obrazu w głowie badanego.

2. Aspekt biologiczny

Człowiek w ciągu całego swojego życia pozostaje w kontakcie z otaczającym go środowiskiem, które wpływa na przebieg procesów życiowych. Aby nasz organizm mógł prawidłowo funkcjonować, musi ciągle odbierać informacje pochodzące z otoczenia i wnętrza własnego organizmu i na podstawie tych sygnałów dokonać oceny środowiska i odpowiednio zareagować. Te informacje docierają do nas za pomocą receptorów (odbiorników), którymi są specjalne górki czuciowe, czyli zmysłowe lub zakończenia dośrodkowych włókien nerwowych. Komórki receptorowe reagują na zmiany środowiska zewnętrznego i wnętrza organizmu. Receptory są wrażliwe na określony typ bodźców, pod wpływem których (np. światła, dźwięku) ulegają pobudzeniu i wytwarzają impulsy, które docierają do mózgu i tutaj poddawane są dokładnej analizie. Receptory odbierające bodźce z otoczenia można podzielić na odległościowe i kontaktowe. Receptory odległościowe odbierają bodźce pochodzące od obiektów znajdujących się w pewnej odległości od nas. Związane są z narządem wzroku, słuchu i węchu. Receptory kontaktowe odbierają informacje od obiektów działających bezpośrednio na nasze ciało. Zalicza się tutaj receptory: języka (reagujące na podniety smakowe) i skórne (takie jak dotyku, ucisku, bólu, ciepła i zimna).

3. Aspekt pozazmysłowy

Moje badanie było próbą ustalenia, czy wizerunek ma wpływ na to, jak odczuwamy smak. Czy to, że postrzegamy coś jako „ładne” lub „brzydkie”, ma wpływ na nasze odczucia smakowe, a w zasadzie „pozazmysłowe” odczuwanie smaku? „Postrzeganie pozazmysłowe” jest tematem dosyć kontrowersyjnym i rozumianym bardzo szeroko. Według jednego z serwisów internetowych:
Postrzeganie pozazmysłowe (częsty akronim to esp od ang. Extra-sensory perception) oznacza umiejętność zdobywania informacji inaczej niż za pomocą znanych zmysłów, tzn. na przykład wzroku, słuchu, węchu, smaku, dotyku lub propriocepcji (zmysłu orientacji przestrzennej własnego ciała). Termin ten implikuje źródła informacji nieznane nauce.
W wypadku mojego eksperymentu postrzeganie pozazmysłowe ma ograniczać się jedynie do wyeliminowania zmysłu smaku i zastąpienia go zmysłem wzroku. Chciałam zbadać, czy jest możliwe odczuwanie smaku lub raczej wyobrażenie go sobie, pomijając ten zmysł, a korzystając z innego. I czy tak naprawdę smak widzimy czy czujemy? Dlatego też podział na grupy, które zapoznawały się różnie z badanym przedmiotem.

4. Wprowadzenie do badania

Do rozpoczęcia badania przyczynił się fakt, że wzrok ma olbrzymi wpływ na postrzeganie poprzez inne zmysły. Celem testu było zbadanie, na ile wzrok jako zmysł postrzegania ma wpływ na odbiór bodźców smakowych. Badanie dotyczyło wody mineralnej trzech różnych marek i objęło 135 osób. Miały one za zadanie odpowiedzieć na pytania zawarte w dwuczęściowej ankiecie po zapoznaniu się z badaną wodą mineralną na trzy różne sposoby. Sposób poznania wody był podstawą do podziału na trzy grupy. Warunkiem uczestnictwa w teście była nieznajomość marki badanej wody. Zadaniem pierwszej z grup było ocenić wodę tylko na podstawie jej smaku. Druga grupa oceniała wodę tylko na podstawie wyglądu, opakowania (butelki), trzecia grupa oceniała wodę pijąc ją i jednocześnie widząc opakowanie. W badaniu pod uwagę brane były trzy wody mineralne. Przedstawiają to tabele numer 1 oraz numer 2.

Tabela 1.
Tabela 2.

Pierwsza z nich to woda TAU, pochodząca z Walii w Wielkiej Brytanii. Woda zawdzięcza swoją nazwę walijskiemu słowu TAU – milczący (załącznik nr 1).

Druga woda, która podlegała badaniu, to OGO znana również jako woda „oddychająca”. Pochodzi ona z Holandii (załącznik nr 2).
Ostatnią testowaną wodą była japońska woda Finé. Pochodzi ona ze źródeł ogrzewanych geotermalną energią cieplną (załącznik nr 3).

5. Badanie

Cel badania

Celem było zbadanie, na ile wzrok jako zmysł postrzegania ma wpływ na odbiór bodźców smakowych. A dokładniej na konkretnym przykładzie wód mineralnych ( załączniki 1-3). Najistotniejszym elementem było porównanie, jak zmienia się odczuwanie smaku przy możliwości zobaczenia obiektu badanego oraz bez możliwości zobaczenia tegoż obiektu.

woda

W badaniu pod uwagę brane były trzy wody mineralne.
Pierwsza z nich to woda TAU, pochodząca z Walii w Wielkiej Brytanii. Woda zawdzięcza swoją nazwę walijskiemu słowu tau – milczący.
Druga woda, która podlegała badaniu, to OGO znana również jako woda „oddychająca”. Pochodzi ona z Holandii.
Ostatnią testowaną wodą była japońska woda Finé. Pochodzi ona ze źródeł ogrzewanych geotermalną energią cieplną.

Zdjęcia opakowań.

respondenci

Przebadana została grupa 135 osób. Byli to studenci Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego różnych kierunków, w wieku od 20 do 29 lat. Zbadanych zostało 95 mężczyzn oraz 40 kobiet. Były to osoby głównie ze Szczecina lub okolic. Kryterium zakwalifikowania do badania była nieznajomość typu wody mineralnej.

Tabela 3.

Warunek ten musiał być spełniony, aby respondenci nie kierowali się swoimi sympatiami lub antypatiami. Ankietowani byli podzieleni na trzy główne grupy, z której każda oceniała wody przy udziale różnych zmysłów (wzrok, smak oraz wzrok i smak razem). Każda z grup głównych została podzielona na trzy podgrupy ze względu na markę badanej wody w celu niezależnej oceny różnych wód mineralnych. Zaprezentowany podział pozwolił wyeliminować ewentualne różnice w upodobaniach oraz stworzyć reprezentatywne grupy badanych. Osoby badane zostały dobrane w taki sposób, aby adekwatnie odzwierciedlać przedział wiekowy
20 – 29 lat.

Respondenci nie znali celu badania. Znajomość tego celu mogłaby sugerować w jakiś sposób odpowiedzi, a tym samym zaburzyć wynik badania. Odpowiedzi miały być spontaniczne, niewymuszone oraz skojarzeniowe.

Wszyscy respondenci zostali przebadani w ciągu 3 dni czerwca. Termin został wyznaczony tak, aby frekwencja studentów była jak najwyższa, dlatego były to dni następujące: wtorek, środa i czwartek. Miesiąc badania został wybrany także z tego samego powodu co dni tygodnia. Koniec semestru sprzyja dużej frekwencji studentów. Badanie było dobrowolne i anonimowe.

5.1. Metodologia badań

Wszyscy respondenci bez względu na grupę wypełniali tę samą ankietę. Ankieta była podzielona na dwie części. Pierwsza część zawierała cztery pytania otwarte:

1. Jaka jest ta woda ?
2. Dla kogo jest to woda?
3. Czy ta woda jest droga?
4. Dlaczego ludzie kupują taką wodę mineralną?

Na pytania należało odpowiedzieć spontanicznie. Druga część ankiety obejmowała tabelę zawierającą określenia smaku, jak i inne terminy, które mogły odnosić się do wody. Pojawiły się one, aby nie zdradzać celu badania, ponadto niektóre słowa dotyczące smaku powtarzały się, aby uzyskać rzetelną opinię i wyeliminować przypadkowość odpowiedzi. Wyniki badań ze wszystkich grup zostały porównane, aby otrzymać miarodajny obraz odczuwania smaku przy jednoczesnym odbiorze bodźców wzrokowych.

W badaniu występowały następujące zmienne:

1. respondent próbuje wodę, nie widząc butelki,

2. respondent tylko widzi butelkę wody mineralnej,

3. respondent widząc butelkę, próbuje wodę.

Przeprowadzenie badania

Grupa I (tylko smak).

Ankietowani otrzymywali plastikowy przezroczysty kubek z wodą, dwie części ankiety (byli proszeni o niezapoznawanie się z nią do momentu wypicia wody), oraz jednakowe długopisy. Siedzieli pojedynczo, proszeni byli o nierozmawianie ze sobą. Grupa została losowo podzielona na trzy podgrupy. Każda z nich oceniała inną wodę. Badani nie wiedzieli jednak o podziale na podgrupy, aby nie powodować niepotrzebnego zamieszania. Badanie trwało około dwudziestu minut, wliczając w to zarówno czas wprowadzenia do badania, jak i jego przeprowadzenie.

Grupa ii (tylko wzrok).

Ankietowani otrzymywali zdjęcie butelki badanej wody, dwie części ankiety (byli proszeni o niezapoznawanie się z nią do momentu przyjrzenia się opakowaniu wody) i jednakowe długopisy. Siedzieli pojedynczo, proszeni byli o nierozmawianie ze sobą. Grupa ta również została losowo podzielona na trzy podgrupy, każda z nich otrzymała inną wodę do oceny. Oprócz tego, że każdy respondent miał zdjęcie wody, którą oceniał, w sali, w której przeprowadzono badanie, była możliwość bezpośredniego kontaktu z opakowaniem. Jednak jeśli respondent wyrażał chęć zobaczenia takiej wody, odbywało się to w taki sposób, aby pozostali uczestnicy (w tym oceniający inną wodę) nie widzieli opakowania. Spowodowane to było tym, iż ankietowani nie wiedzieli o podziale na podgrupy. Badanie trwało ok. 20 minut wliczając w to zarówno czas wprowadzenia do badania, jak i jego przeprowadzenie.

grupa iii (zarówno wzrok, jak i smak).

Ankietowani otrzymali plastikowy przezroczysty kubek z wodą, zdjęcie butelki badanej wody, dwie części ankiety (byli proszeni o niezapoznawanie się z ankietą do momentu wypicia wody oraz przyjrzeniu się opakowaniu wody). Respondenci siedzieli pojedynczo, byli proszeni o nierozmawianie ze sobą. Badani byli losowo podzieleni na trzy podgrupy. Oprócz tego, iż każdy respondent miał zdjęcie butelki wody, którą oceniał, w sali, w której przeprowadzone było badanie, istniała możliwość bezpośredniego kontaktu z opakowaniem. Jednak jeśli respondent wyrażał chęć zobaczenia takiej butelki wody, odbywało się to w taki sposób, aby pozostali uczestnicy (w tym oceniający inną wodę) nie widzieli opakowania. Spowodowane to było tym, iż ankietowani nie wiedzieli o podziale na podgrupy. Badanie trwało ok. 20 minut, wliczając w to zarówno czas wprowadzenia do badania, jak i jego przeprowadzenia.

Grupy I , II oraz III nie miały możliwości konsultowania się ze sobą. Wynikało to z różnych miejsc przeprowadzenia badania (różne budynki) oraz krótkiego terminu przeprowadzanych badań. Wszyscy respondenci zostali przebadani w ciągu 3 dni. Badanie odbywało się w czerwcu (2.06 – 4.06).

6. Wyniki badania

Część pierwsza ankiety

Dane demograficzne: wiek,płeć: k / m, miasto

Proszę odpowiedzieć na pytania podając pierwsze skojarzenia. Proszę podać kilka określeń.

1. Jaka jest ta woda ?

2. Dla kogo jest to woda?

3. Czy ta woda jest droga?

4. Dlaczego ludzie kupują taką wodę mineralną?

Miała za zadanie wprowadzenie do badania, wypełnienie metryczki i odpowiedzieć na pytania dotyczące wody. Odpowiedzi przy części pierwszej, podobnie jak i w kolejnej części ankiety bardzo różniły się od siebie pod względem grup. Grupa, która nie miała dostępu do zdjęcia wody, nie widziała, jakie jest opakowanie, udzielała zupełnie innych odpowiedzi niż pozostałe 2 grupy. Nietypowe jednak było to, że osoby, które miały okazje widzieć wodę, oraz osoby, które zarówno ją widziały, jak i smakowały, udzielały bardzo podobnych odpowiedzi. Co oznaczałoby, że widzimy smak. I jest on procesem, któremu „smak” (ten właściwy powstający w trakcie jedzenia, przy pomocy kubków smakowych) tylko towarzyszy.

Część druga ankiety

Dane demograficzne: wiek płeć k / m miasto

Proszę wypełnić tabele zgodnie z państwa zdaniem.

skala:

0: nie mam zdania

1: cecha bardzo słabo widoczna

5: cecha bardzo mocno widoczna

Tabela 4.

7. Przedstawienie graficzne wyników

!!!

8. Wnioski

Szczegółowa analiza wyników badania daje jednoznaczny obraz eksperymentu. Celem było zbadanie na konkretnym przykładzie wód mineralnych ( załączniki 1-3), na ile wzrok jako zmysł postrzegania ma wpływ na odbiór bodźców smakowych. Najistotniejszym elementem było porównanie, jak zmienia się odczuwanie smaku przy możliwości zobaczenia obiektu badanego oraz bez możliwości zobaczenia tegoż obiektu. Wyniki jednoznacznie pokazują, że odczuwanie smaku zdecydowanie, a wręcz diametralnie, zmienia się przy możliwości zobaczenia obiektu badanego oraz bez możliwości zobaczenia tegoż obiektu. Osoby, które nie widziały opakowania wody, zupełnie inaczej postrzegały i odczuwały smak niżeli osoby, które butelkę widziały. Dla osób, które opakowania nie widziały, woda wydawała się zwyczajna, niczym nie wyróżniająca się. Osoby, które widziały opakowanie, lub osoby, które zarówno próbowały, jak i widziały, oceniały wodę jako elitarną, inną, nietypową oraz niezwykle smaczną.
Oznacza to, że nasze postrzeganie smaku zmienia się pod wpływem użycia percepcji wzroku. Odczucia sensoryczne jednostki są zdecydowanie zmienne. Jednocześnie nowe odczucia sensoryczne mogą mieć duży wpływ na postrzeganie, ponieważ raz przeżyte doświadczenie zostawia ślad w naszym umyśle. Podobnie jest, jeśli chodzi o postrzeganie. Jeśli raz spróbujemy brzoskwini, to wiemy, jak ona smakuje. Nawet jeśli zobaczymy ją i nie będziemy mogli jej spróbować, to nadal będziemy wiedzieli, jak ona smakuje. I nikt nie będzie w stanie zmienić naszego sposobu postrzegania i wmówić nam, że brzoskwinia smakuje jak cebula. Nie będziemy o tym wiedzieć, dopóki nie spróbujemy.
Podsumowując, jednoznacznie można powiedzieć, że zmysł wzroku oraz percepcja mają niesamowicie duży, niepodważalny wpływ na sposób, w jaki czujemy smak.