Scenariusze komunikacyjne uwarunkowane sytuacją

Wstęp

1. Scenariusze komunikacyjne manifestują się w każdym procesie komunikacji. Przy użyciu języka, uwzględniając parametry: czasowe, przestrzenne, społeczne, psychiczne, lingwistyczne, kulturowe. Uczestnicy tego procesu starają się połączyć znaczenie konwencjonalne komunikatu ze wskazówkami sytuacyjnymi dla sformułowania ostatecznego wniosku o jego sensie. Nieustannie trwa proces kontekstowej interpretacji tych komunikatów. Umiejętności te uczestnicy danej kultury jednostkowej uzyskują w procesie socjalizacji. Komunikacja interpersonalna bazuje na: wypowiedziach, na utrwalonych w nich opiniach, nastawieniach, systemach wartości i norm. Wypowiedzi mogą być realizowane jako obecne i oddziaływające w przestrzeni kulturowej komunikaty (scenariusze), których znajomość - jako czynnik przynależności do danej kultury - jest konieczna.
2. W procesie socjalizacji każdy uczestnik danej kultury jednostkowej nabywa repertuar kategorii intelektualnych, umożliwiających interpretację zjawisk rzeczywistości zgodnych z doświadczeniem właściwym tej formacji kulturowej. Gdyby jednak procesy działań zależały wyłącznie od kategorii intelektualnych, zdobytych dzięki socjalizacji, byłyby całkowicie przewidywalne. Socjalizacja dąży do ograniczenia przewidywalności interakcji społecznych. Działania poszczególnych jednostek są sterowane między innymi przez grupy kulturowe, w których dana jednostka przebywa, a wytworzone przez nie scenariusze działań z różnych powodów akceptuje i powiela. Czynnikiem regulującym przewidywalność działań jest również świadomość. Jednostka nie tylko odpowiada na bodźce, ale również stara się zdobyć nad nimi kontrolę, niejednokrotnie świadomie reagując. Udział świadomości w działaniach jest różny. Wystarczy przywołać przykład działań automatycznych, nawykowych. Świadomość jest konieczna w procesie tworzenia się nawyków, modeli, wzorów, schematów. W momencie, gdy zostaną one już wytworzone, realizowane są w przeważającej mierze bezwiednie i bezrefleksyjnie. Zauważalne są one przede wszystkim wówczas, gdy nie są przestrzegane zasady ich użycia, a także w badaniach, takich jak prowadzone przez mnie.
3. W kulturowym obszarze drugiej rzeczywistości (por. Fleischer 2000, 65) scenariusze komunikacyjne są uwarunkowane sytuacją. Sytuację komunikacyjną utożsamiam z zespołem czynników fizycznych, przestrzenno-czasowych, w jakich dana komunikacja przebiega. Jest to układ konstruktów: nadawcy (nadawców) i odbiorcy (odbiorców) w określonym czasie i przestrzeni. W każdej sytuacji można wyróżnić komponenty obligatoryjne (takie jak: ograniczona przestrzeń; komunikacja może zachodzić tylko w przestrzeniach kontrolowanych zmysłami wzroku lub/i słuchu) i komponenty fakultatywne, indywidualizujące proces komunikacji (takie jak: gestyka, mimika, głos). Uczestnicząc w komunikacji zauważamy zarówno jedne, jak i drugie komponenty. Umiejętność wyróżnienia konstytutywnych elementów danej sytuacji jest uwarunkowana kulturowym doświadczeniem jednostki.
4. Biorąc pod uwagę przewidywalność scenariuszy działań możemy wyodrębnić sytuacje:
a) zrytualizowane (pełna przewidywalność - reguły działań są ustalane i korygowane instytucjonalnie np.: wykład, rozprawa sądowa, mecz, gra, msza, obrzęd);
b) potoczne (względnie duża przewidywalność - reguły są ustalane samorzutnie, podczas powielanych scenariuszy działań, korygowane są przez zmienne warunki życiowe, np.: sytuacje w sklepie, na poczcie, w urzędzie, w taksówce, w poczekalni itp.);
c) okazjonalne (względnie mała przewidywalność - reguły są ustalane ad hoc w zależności od okoliczności, np.: sytuacje niecodzienne, wypadki).
5. Chcąc prześledzić scenariusze komunikacyjne w interdyskursie kultury polskiej, wybrałam (w sposób losowy) trzy typy sytuacji potocznych. W tym celu, wykorzystując perspektywę obserwatora, zarejestrowałam, a następnie poddałam analizie następujące sytuacje (wnawiasach podaję liczbę przeanalizowanych sytuacji)w taksówce (70), w poczekalni u lekarza (83), w sklepie (200).
6. Metodą, zastosowaną w badaniach jest – szczególnie z uwagi na sprawdzalność i weryfikowalność danych – metoda kulturoznawstwa empirycznego. (Kulturoznawczą metodę badawczą szczegółowo opisuję w I części pracy doktorskiej pt.: Scenariusze komunikacyjne w interdyskursie kultury polskiej w ujęciu teorii systemu i konstruktywizmu.) Empiryczna praktyka badawcza stanowi uniwersalny sposób badania w dużym stopniu zależny od kontekstów socjologiczno-kulturowych. Jest jednocześnie sposobem uzyskania danych ilościowych dotyczących działań społecznych, co w drodze uogólnień prowadzi do budowania teorii społecznej o różnym poziomie ogólności. Co istotne dla prowadzonych przeze mnie badań nie są ważne poszczególne odpowiedzi, ale generalne tendencje. Dlatego otrzymane wyniki sprowadzam do kompleksowych klas i kategorii, przedstawiających w syntetycznej formie generalne ukierunkowania analizowanych konstruktów. Na tym etapie badań chodzi mi głównie o zarysowanie problemu. Reprezentacje nie są liczne, ale już na ich podstawie dają się wyodrębnić względnie spójne kategorie. wyniki badań prezentowane są w tabelach.
7. Jak już wcześniej zaznaczałam, scenariusze utrwalają modele regulujące porządek komunikacji, takie jak: wskaźniki delimitacji, tempo, typ kodu, utarty lub zindywidualizowany przebieg. Komunikacja jest uzależniona zasadniczo od:
- trwałości kontaktu: wielokrotny, powtarzający się lub też jednokrotny, sporadyczny (jest w wielu pracach badawczych bardzo często wymieniana jako cecha najistotniejsza w procesie komunikacji. por.: Piotrowski A., Ziółkowski M.,1976, ; Awdiejew A., Labocha J., Rudek K., 1980.) ;
- stopnia oficjalności kontaktu: oficjalny, nieoficjalny;
- społecznych rang uczestników: relacja współrzędności, podrzędności i nadrzędności.
8. Wybrane scenariusze analizowałam z uwagi na:
- liczbę uczestników, która decyduje o formie podawczej danego scenariusza (monolog, dialog, polilog);
- czasowa relacja między nadawcą a odbiorcą (czasowo równoległa, odnosząca się do przyszłości lub przeszłości);
- miejsce(por.: schemat K. Pisarkowa 1978, 17 oraz Grabias S. 2001, 284);
- temat (por.: schemat K. Pisarkowa 1978, 19.);
- kanał (kanał słuchowy - tekst mówiony i kanał wzrokowy - tekst pisany).

Wyniki - taksówka

Podczas jazdy taksówką w scenariuszach komunikacyjnych zaznaczają się elementy, takie jak:
- trwałość kontaktu -> jednokrotny (najczęściej);
- stopień oficjalności kontaktu -> oficjalny;
- społeczna ranga uczestników -> nierównorzędna (ranga usługodawcy: kierowca i usługobiorcy: pasażer/pasażerowie).

a następnie:
- liczba uczestników -> dwie strony (nadawca/ nadawcy - odbiorca/odbiorcy);
- czasowa relacja między nadawcą a odbiorcą -> czasowo równoległa;-> odnosząca się do przyszłości lub przeszłości;
- miejsce -> taksówka;
- kanał -> kanał słuchowy - tekst mówiony;
- temat
Tabela 1. Klasy i kategorie semantyczne w scenariuszach komunikacyjnych - taksówka.
Z uwagi na tematykę komunikatów w zarejestrowanym korpusie tekstów wyodrębniam dwie spójne klasy:tematyczną(57% - odwołującą się bezpośrednio do obiektu - sytuacji, tu: jazda taksówką) oraz bardziej ogólną klasęaktualną(41% - odwołującą się do aktualnych, bieżących, względnie czasowo równoległych tematów w stosunku do obiektu - jazdy taksówką). Klasa: inne (2%) uwzględnia pozostałe tematy, które nie dają się zaklasyfikować do powyższych kategorii, wykazują najczęściej charakter asocjacyjny.
W klasietematycznapojawiają się tematy związane z obraną ‘trasą’ (84%), realizowane przez scenariusze ogólne (55%) i szczegółowe (45%), w których podejmowane są tematy korków ulicznych i remontów dróg. Obok najczęściej pojawiającego się tematu ‘trasy’, scenariusze obejmują również tematykę dotyczącą zawodu taksówkarza, taksówki, korporacji taksówkarskiej oraz paliwową.
Klasaaktualnajest realizowana przez następujące kategorie: w pierwszej kolejności ‘pogoda’ (59%), a następnie: ‘sytuacja polityczno-społeczna w kraju’ (16%), ‘sytuacja polityczno-społeczna lokalna’ (15%) i ‘sytuacja polityczno-społeczna za granicą’ (6%), a również: ‘anegdoty’ (10%) i ‘sprawy prywatne’ (3%). Na uwagę zasługuje typ wartościowania tematów aktualnych. Dominantę stanowi wartościowanie negatywne. Zdecydowanie negatywnie prezentowana jest aktualna kategoria odnosząca się do pogody (opozycja przedstawia się następująco: negatywnie 71% - pozytywnie 29%), sytuacji polityczno-społecznej w kraju (opozycja przedstawia się następująco: negatywnie 68% - pozytywnie 32%), spraw prywatnych (opozycja przedstawia się następująco: negatywnie 67% - pozytywnie 33%), sytuacji polityczno-społecznej lokalnej (opozycja przedstawia się następująco: negatywnie 59% - pozytywnie 41%). Względnie równomiernie z nieznaczną przewagą pozytywnych nastawień zaznacza się wartościowanie w tematach aktualnych, będących różnego rodzaju anegdotami, dygresjami (opozycja przedstawia się następująco: negatywnie 48% - pozytywnie 52%). Pozytywnie, choć nie zdecydowanie pozytywnie, wartościowana jest sytuacja polityczno-społeczna za granicą (opozycja przedstawia się następująco: negatywnie 40% - pozytywnie 60%).

Wyniki - poczekalnia u lekarza

Scenariusze realizowane w kolejce w poczekalni u lekarza przedstawiają się, jak następuje:
- trwałość kontaktu: jednokrotny, wielokrotny
- stopień oficjalności kontaktu: oficjalny (w przypadku osób nieznajomych); nieoficjalny (w przypadku osób znajomych);
- społeczna ranga uczestników: równorzędna.
oraz:
- liczba uczestników -> nie mniej niż dwóch: monolog, dialog, polilog;
- czasowa relacja między nadawcą a odbiorcą -> czasowo równoległa;-> odnosząca się do przyszłości lub przeszłości;
- miejsce -> poczekalnia;
- kanał -> kanał słuchowy - tekst mówiony;
- temat:
Tabela 2. Klasy i kategorie semantyczne w scenariuszach komunikacyjnych - poczekalnia u lekarza.
Dane dotyczące komunikacji w poczekalni u lekarza pozwoliły na wyróżnienie tych samych klas, jak w przypadku tematów podejmowanych podczas jazdy taksówką. klasatematyczne(52%) obejmuje kategorie: ‘zdrowie/choroba’ (27%), ‘cel przybycia’ (16%), ‘medykamenty’ (15%), ‘opieka lekarska/pielęgniarska’ (13%), a również ‘miejsce’ (10%) i ‘czas’ (9%). Kategoria ‘zdrowie/choroba’ jest charakteryzowana przez choroby (70%) i ból (30%). Kategoria ‘medykamenty’ zawiera takie tematy jak: cena, marka, nazwa, sposób działania, zastosowanie. Kategoria ‘opieka lekarska/pielęgniarska’ jest poddana wartościowaniu, przeważa ocena negatywna (opozycja przedstawia się następująco: negatywnie 66% - pozytywnie 34%).
Na uwagę zasługuje kategoria ‘czas’ (9%). Obejmuje ona odniesienia do czasu z jednej strony w znaczeniu kalendarzowym: terminy przyjęć, wizyt, odwiedzin itd. (38%), czas kuracji (7%, np. dzień, x dni, tydzień, x tygodni, miesiąc, x miesięcy itp. lub czas: od... - do...), z drugiej natomiast odwołuje się do zbiorowego charakteru czasu: oczekiwanie (51%), trwanie choroby itp. – czasu społecznego, który nie zawsze pokrywa się z czasem kalendarzowym(Np. miesiąc, sezon, rok są nie tyle sumą dni, ile ramą - konstruktem czasu zamkniętego. ). Czas jest jedną z relatywnych kategorii ludzkiego myślenia.
Czas w kulturze nie jest konstruktem samoistnym, ale relacją trwania, przemijania, następstwa lub równoczesności. Posiada zmienne tempo, jest niejednolity i niejednorodny. Nie jest linearny, ale cykliczny. Nie zawiera jednolitego systemu miar. Określenia typu: tydzień, rok, sezon są nie tyle miarami czasu, ile sposobami orientacji w czasie. Jak wykazują badania scenariuszy komunikacyjnych, w interdyskursie kultury polskiej określenia czasu posiadają zmienne formy, zmienne układy odniesienia, a co za tym idzie, nie zawsze wykazują te same konotacje. Czas kategoryzowany jest na dwa sposoby: ogólnie i szczegółowo. Ogólny rejestr, odwołujący się do relatywnego ujmowania czasu, uzależnionego od punktu odniesienia, obejmuje takie określenia czasu jak:sezon, różnieoraz opozycje:krótkoidługo. Rejestr szczegółowy zawiera charakterystyki operujące umownymi, kalendarzowymi jednostkami czasu:dzień, tydzień, miesiąc, kwartał, rokitd. Należy jednak mieć na uwadze fakt, że bez względu na to, czy dana wypowiedź (zespół wypowiedzi) dotyczy rejestru ogólnego czy szczegółowego, to jest ona przefiltrowana przez system społeczny – i w efekcie funkcjonuje jako określenie czasu społecznego. Czas społeczny jest wspólny dla zbiorowości. Wiąże się ze wspólnie podzielanymi nastawieniami, sposobami myślenia i symbolizowania zjawisk. Odgrywa zatem role regulacyjne i integracyjne. "Stosunek do czasu właściwy danej zbiorowości manifestuje się w wyobrażeniach zbiorowych, wartościach, ramach i wzorach kultury, w świadomości społecznej, w zachowaniach ludzi (...) (Tabakowska 1992, 32.)."
W klasieaktualna(47%) lokują się kategorie związane z ‘pogodą’ (27%), ‘sytuacją polityczno-społeczną w kraju’ (25%), ‘sytuacją polityczno-społeczną lokalną’ (21%), ‘sytuacją polityczno-społeczną za granicą’ (9%). Część tematów (22%) jest poświęcona rodzinie i sprawom prywatnym.

Wyniki - w sklepie

Jeśli z takiej samej perspektywy weźmiemy pod uwagę komunikację w sklepie, otrzymamy schemat:
- trwałość kontaktu:; jednokrotny; wielokrotny;
- stopień oficjalności kontaktu; oficjalny; nieoficjalny;
- społeczna ranga uczestników; nierównorzędna; interakcja indywidualna, role: usługodawcy (sprzedawca) i usługobiorcy (klient);
- liczba uczestników -> dwie strony (nadawca - odbiorca);
- czasowa relacja między nadawcą a odbiorcą -> czasowo równoległa;-> odnosząca się do przyszłości lub przeszłości;
- miejsce -> sklep;
- kanał -> kanał słuchowy - tekst mówiony;
- temat

Tabela 3. Klasy i kategorie semantyczne w scenariuszach komunikacyjnych - sklep.

Analogicznie do poprzednich dwóch typów sytuacji, biorąc pod uwagę tematykę scenariuszy komunikacyjnych realizowanych w sklepie, wyróżniam klasy:tematyczną(69%) iaktualną(29%). w klasietematycznejmanifestują się kategorie: produkt (61%) i sklep (35%). W kategorii ‘produkt’ najczęściej podejmowane są tematy: cen, jakości, ilości, dostępności oraz reklamy. w kategorii‘sklep’charakteryzowane jest miejsce i obsługa.
W klasieaktualnaodnotowuję kategorie, które pojawiają się w dwóch wcześniejszych tabelach. Różnice tkwią w rozłożeniu procentowym kategorii i sposobie ich wartościowania.

Podsumowanie

Reasumując, zestawienia klas tematycznych trzech badanych kontekstów sytuacyjnych (w taksówce, w poczekalni, w sklepie) wskazują na usieciowioną i stabilną zależność. A mianowicie, w danych sytuacjach komunikacja jest ukierunkowana zasadniczo i prymarnie na kategorie semantyczne (tematy) bezpośrednio dotyczące tych sytuacji. I tak w taksówce podejmowana jest tematyka trasy oraz ogólnie pojętego ruchu ulicznego. W poczekalni u lekarza dominuje tematyka zdrowia, choroby, bólu, medykamentów i opieki lekarskiej. Natomiast w sklepie mówi się o sprzedaży, zakupach, produktach oraz ich cenach, ilości, jakości itp. Reprezentacja procentowa, a co za tym idzie, nacechowanie danej kategorii semantycznej jest różne w zależności od kontekstu.

Tabela 4. Klasa aktualna w scenariuszach komunikacyjnych uwarunkowanych sytuacją.

Biorąc pod uwagę klasę aktualną w trzech typach sytuacji (w taksówce, w poczekalni, w sklepie) z przedstawionej tu analizy wynika, że na pierwszym miejscu wśród tematów aktualnych we wszystkich kontekstach lokuje się pogoda. Drugą pozycję w zależności od sytuacji zajmują kategorie związane z sytuacją społeczno-polityczną w kraju (taksówka, poczekalnia) i lokalne (sklep). Anegdoty obyczajowe mają swoje miejsce w procesie komunikacyjnym w taksówce i sklepie, kategoria ta natomiast nie odnotowuje się w interakcjach w poczekalni u lekarza. Jednocześnie w poczekalni u lekarza mocno zaakcentowana jest kategoria ‘sprawy prywatne’, która w pozostałych sytuacjach potocznych jest marginalna.

Zarówno klasy tematyczne, jaki i aktualne wyznaczają obszar normalności w ramach systemu polskiej kultury jednostkowej. W drugiej rzeczywistości scenariusze komunikacyjne są uwarunkowane sytuacją, ale jak wykazały niniejsze badania tylko do pewnego stopnia. Z uwagi na klasy i kategorie semantyczne, scenariusze poszczególnych typów są zróżnicowane w klasie tematycznej. W dużej mierze tematy bez względu na sytuację, w jakiej są podejmowane, pokrywają się lub krzyżują.

W powyższych badaniach nie uwzględniam takich elementów scenariuszy komunikacyjnych jak: wskaźniki rozpoczęcia, podtrzymywania i zakończenia komunikatów, typów obranych kodów oraz kanałów (przebiegów) komunikacji. Skupiając się przede wszystkim na klasach i kategoriach semantycznych, abstrahuję od profili uczestników scenariuszy komunikacyjnych, strategii przejmowania ról, układu tych ról, długości tur i ich zawartości treściowej. Badanie scenariuszy komunikacyjnych uwarunkowanych sytuacją jest jedynie sugerowaniem problemu, domagającym się dalszej eksplikacji.

Bibliografia

Anusiewicz A., Kulturowa teoria języka. Zarys problematyki. [w:] „Język a Kultura”, Podstawowe pojęcia i problemy, red. J. Anusiewicz i J. Bartmiński, Wiedza o Kulturze, t. 1, wrocław, 1991.

Anusiewicz J., Dąbrowska A., Fleischer M., Językowy obraz świata i kultura. Projekt koncepcji badawczej. [w:] „Język a Kultura”, Językowy obraz świata i kultura, red. A. Dąbrowska i J. Anusiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, T. 13, Wrocław 2000.

Anusiewicz J., Lingwistyka kulturowa. Zarys problematyki, Wrocław 1994.

Awdiejew A., Składnik wyjściowy w gramatyce komunikacyjnej, [w:] „Język a Kultura”, Podstawy metodologiczne semantyki współczesnej, red. I. Nowakowska-Kempna, wiedza o kulturze, t. 8, Wrocław 1992.

Awdiejew A., Labocha J., Rudek K., O typologii tekstów języka mówionego, "polonica" iv 1980.

Awdiejew A., Standardy semantyczne a znaczenie leksykalne,[w:] „Język a Kultura”, Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Teoria, metodologia, analizy empiryczne, red. J. Anusiewicz i J. Bartmiński, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, t. 12, Wrocław 1998.

Bartmiński J., Język w kontekście kultury, [w:] Współczesny język polski, red. J. Bartmiński, Lublin 2001.

Bąk P., Przerywniki jako charakterystyczna cecha języka potocznego, „Poradnik Językowy” 1, 1974.

Bernstein B., Odtwarzanie kultury, Warszawa 1990.

Bernstein B., Social Structures, Language and learning, "educational research" 1/1961.

Borowiec H., Opis jako narzędzie w badaniach socjolingwistycznych, Zeszyty Naukowe WSP w Szczecinie 13, Prace wydziału humanistycznego 5.

Fiske J., Wprowadzenie do badań nad komunikowaniem, Wrocław 2003.

Fleischer M., Konstrukcja rzeczywistości, Wrocław 2002.

Fleischer M., Obraz świata. Ujęcie z punktu widzenia teorii systemów i konstruktywizmu.[w:] „Język a Kultura”, Językowy obraz świata i kultura, red. A. Dąbrowska i J. Anusiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu wrocławskiego, t. 13, Wrocław 2000.

Fleischer M., Obserwator trzeciego stopnia. o rozsądnym konstruktywizmie, wrocław 2005.

Fleischer M., Polska symbolika kolektywna, Wrocław 2003.

Fleischer M., Problemy i hipotezy systemowej teorii kultury, Wrocław 1994.

Gramatyka komunikacyjna, red. A. Awdiejew, Warszawa-Kraków 1999.

Green J., Psycholingwistyka: Chomsky a psychologia, Warszawa 1997.

Grice H.P., Logika i konwersacja. [w:] Język w świetle nauki, red. B. Stanosz, Warszawa 1980.

Grabias S., Język w zachowaniach społecznych, Lublin 2001.

Griffin E., Podstawy komunikacji społecznej, Gdańsk 2003.

Język i społeczeństwo, red. M. Głowiński, Warszawa 1980.Językowy obraz świata, red. J. Bartmiński, lublin 2004.

Kardela H.,Gramatyka kognitywna jako globalna teoria języka. [w:] „Język a Kultura”, Podstawy metodologiczne semantyki współczesnej, red. I. Nowakowska-Kempna, Wiedza o kulturze, t. 8, Wrocław 1992

Kasher N., A., Akty mowy, konteksty i cenne wieloznaczności. [w:] "Pamiętnik Literacki" 1980, z. 2.

Kłoskowska A., Socjologia kultury, Warszawa 1983.

Kłoskowska A., Społeczne ramy kultury, Warszawa 1972.

Knapp M.L., Hall J.A., Komunikacja niewerbalna w interakcjach międzyludzkich, Astrum, Wrocław 2002.

Koj L., Uwagi o funkcjach języka i mowy. [w:] „Język a Kultura”, Funkcje języka i wypowiedzi, red. J. Bartmiński i R. Grzegorczykowa, Wiedza o kulturze, t. 4, Wrocław 1991.

Kurcz I., Język a reprezentacja świata w umyśle, Warszawa 1977.

Kurcz I., psycholingwistyka, Warszawa 1976.

Merton R.K., Teoria socjologiczna i struktura społeczna, Warszawa 2002, tu: cz. 3, Socjologia wiedzy i masowego komunikowania, s. 543-563.

Piotrowski A., Ziółkowski M., Zróżnicowanie językowe a struktura społeczna, Warszawa 1976;

Pisarkowa K., Zdanie mówione a rola kontekstu. [w:] Studia nad składnią polszczyzny mówionej, red. T. Skubalanka, Wrocław 1978.

Tabakowska E., Czas w życiu Polaków, Warszawa 1992, s. 32.

Watzlawick P., Beavin J., Jackson D., Pragmatics of Human Communication, New York 1967.

Wierzbicka A., Lexicography and conceptual analysis, Ann Arbor 1985. Wierzbicka A., Does language reflect culture? Evidence from Australian English, "language in society" 1986, 15.

Wierzbicka A., Wierzbicki P., Praktyczna stylistyka, Warszawa 1968.

Zagadnienia socjo- i psycholingwistyki, red. A. Schaff, Wrocław 1980.

Tabela 1. Tabela 1. Klasy i kategorie semantyczne w scenariuszach komunikacyjnych - taksówka.

Tabela 2. Klasy i kategorie semantyczne w scenariuszach komunikacyjnych - poczekalnia u lekarza.

Tabela 3. Klasy i kategorie semantyczne w scenariuszach komunikacyjnych - sklep.

klasa aktualna taksówka 41% poczekalnia 47% sklep 29%
pogoda59,00%27,00%45,00%
sytuacja polityczno-społeczna w kraju16,00%25,00%18,00%
sytuacja polityczno-społeczna lokalna15,00%21,00%23,00%
sytuacja polityczno-społeczna za granicą6,00%9,00%1,00%
anegdoty obyczajowe10,00%-11,00%
sprawy prywatne3,00%22,00%2,00%
Tabela 4. Klasa aktualna w scenariuszach komunikacyjnych uwarunkowanych sytuacją.